REKLAMA
Autor: Redakcja mgr farm Opublikowano: 11 września 2019

Antykoncepcja hormonalna – działanie, skuteczność i wpływ na organizm

Artykuł pochodzi z serwisu
REKLAMA

Szacuje się, że antykoncepcję hormonalną stosuje obecnie ok. 140 milionów kobiet na całym świecie [1]. Tabletki hormonalne są uważane za najskuteczniejszą metodę antykoncepcji przez większość kobiet w Polsce [2]. Kobiety stosujące antykoncepcję szukają metody, która byłaby jednocześnie skuteczna, bezpieczna, dobrze tolerowana, wygodna, prosta w zastosowaniu [3] i która umożliwiałaby szybki powrót płodności i poczęcie zdrowego dziecka [4]. Czy przyjmowanie syntetycznych hormonów spełnia te wszystkie warunki?

Hormony wywierają swoje działanie już w bardzo małych dawkach (czytaj również: Antykoncepcja nie jest lekiem?). Jeśli w organizmie obecne są endogenne hormony w stężeniach aktywnych biologicznie, dodatkowe narażenie na nawet niewielkie ilości hormonów egzogennych zakłóca prawidłowe funkcjonowanie systemu endokrynologicznego. Syntetyczne hormony mogą upośledzać funkcję receptorów i wpływać na szlaki hormonalne, wywołując działania niepożądane w stężeniach znacznie niższych niż dawki toksyczne [5]. Czy długotrwałe przyjmowanie egzogennych hormonów zawartych w tabletkach antykoncepcyjnych jest tak bezpieczne, jak się powszechnie uważa? W niniejszym artykule podjęto próbę odpowiedzi na to pytanie. Dlatego też zebrano informacje na temat sposobu działania antykoncepcji hormonalnej oraz jej potencjalnego wpływu na zdrowie kobiety.

Skuteczność i mechanizm działania

Duże dawki estrogenów stosowane początkowo w środkach antykoncepcyjnych w latach 60. zostały zredukowane ze względu na liczne powikłania zakrzepowe. Obecnie stosowana ilość odpowiednika estrogenu (0,015–0,035 mg) mniej skutecznie hamuje aktywność pęcherzyków jajnikowych, stwierdzono jednak, że nie ma to wpływu na skuteczność antykoncepcji w zapobieganiu ciąży [6, 7]. Z tego względu, że w czasie stosowania hormonalnych środków antykoncepcyjnych obserwuje się pewną aktywność jajników, niektórzy przypuszczają, że ich nadal wysoka skuteczność jest związana z brakiem warunków sprzyjających przeżyciu embrionu i jego utratą. Ma to duże znaczenie dla pacjentów oraz pracowników służby zdrowia, którzy uznają, że życie ludzkie zaczyna się w momencie zapłodnienia. Istotne jest dla nich określenie, czy w danej metodzie antykoncepcyjnej może dojść do pęknięcia pęcherzyka jajnikowego i zapłodnienia oraz jakie są szanse na to, że poczęte dziecko przeżyje w panujących w organizmie warunkach [7].

REKLAMA

Na podstawie przeprowadzonego w 2018 roku przeglądu literatury można stwierdzić, że w czasie stosowania antykoncepcji hormonalnej obserwuje się cykle, w których dominujący pęcherzyk jajnikowy osiąga średnicę powyżej 13 mm (nawet do 95,7% cykli w przypadku minitabletek i do 78,9% cykli w przypadku tabletek złożonych) [7]. Natomiast częstość występowania owulacji podczas stosowania tabletek antykoncepcyjnych w warunkach badań klinicznych waha się, według dostępnych danych w zależności od rodzaju progestagenu, od 0 do 3,3% dla preparatów zawierających 30–35µg etynyloestradiolu, od 0 do 8,6% dla preparatów zawierających 15–20µg etynyloestradiolu, od 0 do 8% dla tabletek dwu- i trójfazowych oraz od 1,25 do 42,6% dla tabletek zawierających wyłącznie progestagen. Wartości te są największe dla preparatów z lewonorgestrelem i noretisteronem, a najniższe dla preparatów z dezogestrelem i gestodenem [8]. Jednak w wielu badaniach jako kryterium wystąpienia owulacji uznano wzrost stężenia progesteronu powyżej 16 lub 9,6 nmol/l, bez uwzględnienia badań ultrasonograficznych, a zwykle w czasie stosowania antykoncepcji hormonalnej stężenie progesteronu nie osiąga 5 nmol/l, mimo że może dojść do pęknięcia pęcherzyka jajnikowego, w związku z czym powyższe wyniki mogą być zaniżone [7]. W jednym z badań udowodniono, że częstość owulacji podczas perfekcyjnego stosowania dwuskładnikowych tabletek antykoncepcyjnych wzrasta w trzech kolejnych cyklach (od 12% do 28% dla preparatów jednofazowych z lewonorgestrelem, od 0% do 18% dla preparatów trójfazowych z lewonorgestrelem i od 8% od 16% dla trójfazowych preparatów zawierających norgestymat) [9]. Owulacja występuje częściej w zastosowaniu typowym (nieperfekcyjnym), uwzględniającym różne pory przyjmowania tabletki, zaburzenia żołądkowo-jelitowe, stosowanie leków mogących wpływać na metabolizm hormonów zawartych w środkach antykoncepcyjnych lub pominięcie tabletki [10].

REKLAMA

Zatem zahamowanie owulacji nie jest, jak się często podaje, jedynym mechanizmem działania hormonalnych tabletek antykoncepcyjnych, gdyż do owulacji jednak dochodzi. Wtedy inne mechanizmy działania mogą mieć wpływ na skuteczność tych preparatów (czytaj również: Jak działa tabletka „po”? Rodzaje tabletki „po” i jej wpływ na organizm kobiety). Dotychczas nie udowodniono, że śluz szyjkowy po zastosowaniu tabletek hormonalnych jest całkowicie nieprzepuszczalny dla plemników, a do zapłodnienia wystarczy nawet ich niewielki odsetek. W sytuacji, gdy dojdzie do owulacji, zasadniczą rolę mogą więc odgrywać następujące mechanizmy działania: spowolnienie transportu embrionu w jajowodach, zmiany w błonie śluzowej macicy oraz zmniejszenie stężenia progesteronu w fazie lutealnej, co uniemożliwia zagnieżdżenie się embrionu i jego rozwój [10].

Na prawidłowy przebieg procesu implantacji embrionu duży wpływ ma grubość endometrium. Aby doszło do udanej implantacji i utrzymania ciąży, grubość endometrium powinna wynosić co najmniej 7 mm (w fizjologicznych warunkach wartości te wynoszą 7,5–12 mm w późnej fazie lutealnej). Podczas stosowania dwuskładnikowych tabletek antykoncepcyjnych grubość endometrium zmniejsza się do 3,3–5,3 mm. Dochodzi także do zmian w strukturze histologicznej błony śluzowej macicy (mniejsza liczba i średnica gruczołów, cieńsze naczynia krwionośne, mniejszy przepływ krwi) oraz do zmniejszenia receptywności [A] endometrium, co może uniemożliwić implantację embrionu. Podczas długotrwałego stosowaniu antykoncepcji hormonalnej dochodzi do atrofii (zaniku) endometrium [10]. Antykoncepcja hormonalna wpływa prawdopodobnie hamująco na perystaltykę jajowodów, co przy nieprzygotowanym do implantacji endometrium i w okresie receptywności w jajowodach może się wiązać z większym ryzykiem implantacji 5–7-dniowego embrionu w jajowodzie. Według przeprowadzonych analiz stosowanie antykoncepcji hormonalnej zwiększa ryzyko ciąży pozamacicznej 4,5-krotnie, a nawet 13,9-krotnie w przypadku stosowania tabletek dwuskładnikowych, 4,87-krotnie w przypadku antykoncepcji awaryjnej zawierającej lewonorgestrel, 21-krotnie w przypadku wkładek domacicznych i nawet 79-krotnie w przypadku stosowania tabletek progestagennych [10, 11, 12].

Artykuł pochodzi z serwisu
REKLAMA
REKLAMA

Udostępnij tekst w mediach społecznościowych