Fakty i mity o gorączce | farmacja.pl

Fakty i mity o gorączce

Obrazek użytkownika farmacja.pl
Autor: farmacja.pl / Opublikowano: 2017-10-23 12:04:56 /

W okresie jesienno-zimowym wielu pacjentów zgłasza się do lekarza bądź bezpośrednio do farmaceuty z gorączką. O ile ten objaw dotyczący osoby dorosłej przyjmowany jest zwykle z opanowaniem, to podwyższona temperatura u dzieci budzi duży niepokój, szczególnie u rodziców. W takiej sytuacji często oczekują oni od lekarza przepisania antybiotyku. Czy faktycznie gorączka zawsze powinna wzbudzać obawę i czy od razu należy ją obniżać?

Gorączka to częsta i nadal budząca strach fizjologiczna reakcja, będąca na przestrzeni całej historii medycyny źródłem ogromnej konsternacji. Hipokrates uważał, iż przyczyną choroby jest brak równowagi pomiędzy czterema płynami zwanymi humorami, a gorączka „wygotowuje” nadmiar jednego z płynów i w ten sposób przywraca homeostazę ustroju [1]. W przeważającej ilości przypadków gorączka towarzyszy chorobie zakaźnej. Drobnoustrój (np. bakteria lub wirus) atakując ustrój gospodarza, może umiejscowić się w różnych tkankach i narządach, prowadząc do zakażenia ogniskowego lub posocznicy. W odpowiedzi mechanizmy obronne gospodarza próbują powstrzymać ten atak oraz wyeliminować chorobotwórczy drobnoustrój. Odchylenia w wynikach badań laboratoryjnych i objawy kliniczne towarzyszące zakażeniu takie jak gorączka, zwiększenie stężenia białka C-reaktywnego oraz liczby białych krwinek są odzwierciedleniem aktywności systemu obrony gospodarza i z tego względu mogą być przydatne w monitorowaniu wyników leczenia [1].

MIT
Prawidłowa temperatura ciała jest stała i wynosi 36,6

Temperatura ciała nie jest zawsze taka sama i nie ma jednej prawidłowej jej wartości [1, 2]. Kształtuje ją środowisko wewnętrzne organizmu, który może funkcjonować tylko w określonych granicach temperatury [3]. W rzeczywistości prawidłowa temperatura nie jest jedną wartością, lecz przedziałem [4]. W warunkach normalnych, ciepłota ciała wykazuje wahania do 0,5ºC od wartości średniej (36,8ºC). Najniższa temperatura występuje około godziny 6.00, a maksymalna około godziny 18.00. Zależy ona od parametrów takich jak miejsce pomiaru, pora dnia czy też cechy osobnicze (wiek, rodzaj i ilość spożytego pokarmu, faza cyklu miesięcznego u kobiet, cechy osobnicze) [2]. Najlepiej w celu monitorowania zmian ciepłoty ciała korzystać z tego samego sposobu pomiaru oraz wykonywać go w tym samym miejscu anatomicznym. Zakres prawidłowych temperatur w zależności od miejsca pomiaru kształtuje się następująco:

• pod pachą 34,7-37,3ºC
• w odbytnicy 36,6-37,9ºC
• w jamie ustnej 35,5-37,5ºC
• na błonie bębenkowej 35,7-37,5ºC [1].

MIT
Gorączka to oddzielny problem zdrowotny

Gorączka jest ważnym objawem, który pomaga rozpoznać chorobę oraz ostrzegającym o jej zaostrzeniu. Często jednak jest traktowana jako oddzielny problem zdrowotny, który wymaga leczenia. Z patofizjologicznego punktu widzenia jest ona wynikiem przestrojenia na wyższy poziom regulacji „termostatu” czyli ośrodka termoregulacji, który jest zlokalizowany w przedniej części podwzgórza. Gorączkę powinno się traktować jako ważny, ustrojowy sygnał alarmowy, towarzyszący rozwijającemu się procesowi zapalnemu [5].

MIT
Gorączka wywiera tylko szkodliwe działanie

Ból oraz gorączka to podstawowe objawy stanu zapalnego, zarówno o etiologii bakteryjnej jak i wirusowej, zlokalizowanego w obrębie układu oddechowego, moczowego albo pokarmowego [5]. Stanowi ona fizjologiczny mechanizm wspomagający zwalczanie infekcji [6]. Może mieć pozytywny wpływ na aktywność i mobilność białych krwinek, aktywację limfocytów T, spowalnia wzrost wirusów i bakterii, a także wspomaga fazę ostrą reakcji organizmu na infekcję [1, 6]. Mechanizmy immunologiczne, uruchomione w czasie reakcji gorączkowej, uzyskują dzięki niej optymalny poziom wydolności [7]. Najczęściej nie zaburza czynności organizmu wzrost temperatury do 39ºC. Zaburzenia świadomości i upośledzenie centralnego mechanizmu kontroli temperatury występują przy ciepłocie ciała 40,5-41ºC. Temperatura powyżej 41-42ºC powoduje uszkodzenie tkanek, 42-43ºC uszkodzenie ośrodka termoregulacji, a 43,5-45ºC może być przyczyną zgonu [5].

MIT
Hipertermia to inna nazwa gorączki

Terminy gorączka i hipertermia często w języku potocznym są używane zamiennie, lecz należy je rozróżniać. Hipertermia nie zależy od ośrodka termoregulacji. Może być spowodowana wzrostem produkcji ciepła endogennego (wysiłek fizyczny, nadczynność tarczycy), zbyt długą ekspozycją na wysokie temperatury otoczenia (udar cieplny), zmniejszoną utratą ciepła (zbyt ciepła odzież) lub zatruciem atropiną. Zwłaszcza u niemowląt spowodowana jest niewłaściwą pielęgnacją dziecka oraz jego przegrzewaniem przez niewłaściwy ubiór i przebywanie w zbyt ciepłym pomieszczeniu. Organizm dziecka intensywnie chłonie ciepło z zewnątrz, a słabo wykształcone gruczoły potowe uniemożliwiają sprawne usunięcie ciepła na zewnątrz [5].

MIT
Najlepiej mierzyć temperaturę pod pachą

Jednym z pierwszych miejsc wykorzystywanych do pomiaru ciepłoty ciała był dół pachowy, pomimo że jej zmiany wykazują opóźnienie w stosunku do zmian głębokiej ciepłoty ciała, głównie we wczesnej fazie odpowiedzi gorączkowej, kiedy skurcz naczyń powoduje ochłodzenie skóry, a równocześnie następuje zwiększenie głębokiej ciepłoty ciała. Dodatkowo na dokładność pomiaru może wpływać ochładzanie skóry w wyniku pocenia oraz parowania [1]. Okazuje się, że temperatura mierzona w dole pachowym najsłabiej odzwierciedla wewnętrzną temperaturę ciała. Charakteryzuje się słabą powtarzalnością oraz niską czułością w wykrywaniu gorączki [8].

FAKT
Gorączkowe zmiany temperatury ciała w przebiegu choroby mają przebieg trójfazowy

Można wyróżnić trzy fazy typowej gorączki towarzyszącej niepowikłanej chorobie infekcyjnej [9]. Pierwsza faza następuje w okresie szybkiego wzrostu temperatury ciała. Najwyraźniej zaznaczają się w niej tzw. sickness behaviour (zachowania zwiastujące chorobę) takie jak upośledzona aktywność ruchowa, uczucie osłabienia, brak gotowości do zwykłych zajęć i zabawy, nadwrażliwość na ból, senność, brak łaknienia, a także poszukiwanie ciepłego miejsca i dodatkowego okrycia. W fazie drugiej osiągnięty zostaje zaplanowany poziom punktu nastawienia termostatu podwzgórzowego i przez pewien czas wytwarzanie oraz oddawanie ciepła oraz oddawanie równoważy się. Obserwuje się wówczas poprawę samopoczucia i stanu ogólnego w porównaniu z pierwszą fazą, choć zwykle nie dotyczy to wysokich gorączek [7, 9]. W trzeciej fazie następuje stopniowe obniżanie się temperatury ciała [9].


MIT
Każdą gorączkę trzeba leczyć

Zgodnie z rekomendacjami postępowania w pozaszpitalnych zakażeniach układu oddechowego zalecane jest zastosowanie ibuprofenu lub/i paracetamolu w zwalczaniu gorączki, gdy towarzyszy jej wyraźny dyskomfort oraz ogólne złe samopoczucie. Leki przeciwgorączkowe zalecane są również u osób gorączkujących i chorujących na przewlekłe schorzenia układu oddechowego lub krążenia [8]. Wskazaniem do rozpoczęcia terapii przeciwgorączkowej jest temperatura powyżej 38,5ºC [2]. Jest ona (szczególnie u dzieci) stanem niekorzystnym, gdyż następuje przyspieszenie akcji serca o 4,4 uderzenia tętna/minutę dla każdego wzrostu temperatury o 1ºC, zwiększa się utrata wody na skutek parowania (o 500ml/dl dla każdego wzrostu temperatury o 1ºC) co wiąże się z ryzykiem odwodnienia, wzrost aktywności kory nadnerczy, zmniejszenie wchłaniania zwrotnego w kanalikach nerkowych, nasilenie katabolizmu tkanki tłuszczowej i mięśniowej, bóle głowy z powodu rozszerzenia naczyń obwodowych oraz utrata łaknienia. Gorączka poniżej 39ºC jest wskazaniem do zastosowania leku przeciwgorączkowego w sytuacji gdy u dziecka wcześniej występowały drgawki gorączkowe albo na skutek podwyższonej temperatury nie chce przyjmować płynów ani pokarmów, występuje u niego niepokój oraz jest rozdrażnione [2].

MIT
Celem terapii przeciwgorączkowej jest obniżenie temperatury do wartości prawidłowych

Według zaleceń Amerykańskiej Akademii Pediatrii (AAP) głównym celem postępowania przeciwgorączkowego jest polepszenie ogólnego samopoczucia dziecka, a nie obniżanie temperatury do wartości prawidłowych [6, 9]. Znaczenie podstawowe ma łagodzenie dolegliwości towarzyszących gorączce takich jak uczucie zimna i dreszczy, złe samopoczucie, ból głowy oraz mięśni [10].

MIT
Leki przeciwgorączkowe zawsze obniżają temperaturę, nawet gdy jest prawidłowa

Najbardziej popularne leki przeciwgorączkowe (paracetamol, NLPZ) służą do przeniesienia punktu nastawczego na niższy poziom termoregulacji. Jest to obserwowane tylko w czasie gorączki. Nie zmniejszają one prawidłowej temperatury ciała [1].

MIT
Ze względu na działanie przeciwzapalne ibuprofen powinien być zawsze podawany jako lek przeciwgorączkowy w pierwszej kolejności

Wybierając lek przeciwgorączkowy należy uwzględnić następujące czynniki: stan pacjenta oraz choroby współistniejące, możliwości uzyskania oczekiwanego efektu, właściwości toksyczne terapeutyku. Najczęściej stosowanymi w tym wskazaniu lekami są ibuprofen oraz paracetamol [5]. Bazując na dowodach naukowych można stwierdzić, iż te substancje wykazują podobny zakres bezpieczeństwa oraz działania przeciwbólowego, lecz ibuprofen jest skuteczniejszym lekiem przeciwgorączkowym i zapewnia dłuższe utrzymywanie się okresu bez gorączki[1]. Gdy gorączce towarzyszą inne silne objawy zapalenia takie jak ból, przekrwienie, obrzęk, wysięk, zgodnie z rekomendacjami postępowania w pozaszpitalnych zakażeniach układu oddechowego, w pierwszym rzucie zaleca się stosowanie ibuprofenu [8]. U osób dorosłych obciążonych chorobami układu krążenia i naczyń jako lek przeciwgorączkowy, przeciwzapalny oraz przeciwbólowy zalecany jest naproksen w dawce 500mg co 12 godzin pod osłoną omeprazolu lub innego PPI [8]. Ibuprofen jest przeciwwskazany jako lek przeciwgorączkowy w przebiegu ospy wietrznej, gdyż zwiększa ryzyko powikłań paciorkowcowych oraz podczas innych zakażeń herpeswirusami np. mononukleozy zakaźnej. Nie powinien być także stosowany przez osoby odwodnionej i z zaburzoną perfuzją nerek (biegunka, ostre odmiedniczkowe zapalenie nerek, utrata krwi), ponieważ może ujawnić się działanie nefrotoksyczne [9].

MIT
Rutynowym postępowaniem przy wysokiej gorączce powinno być jednoczesne zastosowanie paracetamolu i ibuprofenu

Pomimo, iż terapia mieszana być może bardziej skuteczna w obniżaniu temperatury niż monoterapia, pozostają pytania odnośnie bezpieczeństwa takiej praktyki oraz jej skuteczności w poprawie samopoczucia, będącego głównym wskaźnikiem udanej terapii [6]. Przy naprzemiennym podawaniu leków przeciwgorączkowych istnieje możliwość błędnego dawkowania i zwiększa się także zagrożenie zatruciem. Szczególnie ibuprofen, hamując wytwarzanie glutationu, przy jednoczesnej obecności zwiększonego stężenia paracetamolu, może wykazywać toksyczny wpływ na nerki i wątrobę [1]. Kojarzenie paracetamolu z ibuprofenem powinno być ograniczone jedynie do wyjątkowych sytuacji, w których występuje brak skuteczności jednej z tych substancji [8].

MIT
Ochładzanie zewnętrzne może zastąpić podanie leku przeciwgorączkowego

W przypadku gorączki towarzyszącej zwykłym ostrym infekcjom stosowane są różne metody niefarmakologicznego ochładzania takie jak zapewnienie prawidłowego nawodnienia płynami o temperaturze pokojowej, lekkie ubranie, nawilżanie skóry letnią wodą połączone z nacieraniem ciała wilgotnym ręcznikiem ( nie należy stosować u dzieci odwodnionych), a także kąpiel w wodzie o temperaturze niższej niż temperatura ciała o 1-2º [7].

Leczenie z zastosowaniem fizycznych metod schładzających organizm było przedmiotem szeregu badań, które wykazały częstsze występowanie działań niepożądanych (głównie nasilenie dreszczy), w porównaniu do zastosowania paracetamolu, a także brak skutecznego działania po godzinie od zastosowania w porównaniu z lekiem zastosowanym jako placebo [8]. Postępowanie ochładzające nie ma wpływu na mechanizm podwzgórzowy gorączki i dlatego powinno być poprzedzone zastosowaniem leków przeciwgorączkowych [7]. Wykazano, że takie skojarzenie powoduje zwiększenie efektu przeciwgorączkowego oraz przyspieszenie spadku temperatury po godzinie od zastosowania. Efekty niepożądane towarzyszące ochładzaniu wysoko gorączkującego dziecka m.in. dreszcze, przejmujące uczucie zimna, bóle mięśni, wynikają z „dziury” pomiędzy nastawieniem wrażliwości komórek ośrodka termoregulacji, a temperaturą krwi. Natomiast dołączenie ochładzania w czasie ustępowania gorączki, ułatwia odbiór nadmiaru nagromadzonego ciepła [8].

MIT
Reakcja gorączki na leczenie przeciwgorączkowe jest zależna od ciężkości schorzenia

Nie należy wykorzystywać reakcji gorączki na leczenie przeciwgorączkowe jako czynnika prognostycznego, w celu ustalenia, czy u dziecka występuje lżejsza postać choroby. Gorączka w przebiegu ciężkiego zakażenie reaguje równie dobrze na leki przeciwgorączkowe tak jak podczas lżejszych zakażeń, na co wskazują wyniki kilku badań prospektywnych. Z tego względu nie można na tej podstawie różnicować następstw zakażenia. Jednak zlikwidowanie gorączki może ułatwić ocenę, gdyż dziecko poważnie chore nawet po obniżeniu gorączki będzie wyglądało na chore, podczas gdy obraz kliniczny dziecka lekko chorego zwykle ulega poprawie [1].

Nie każdą gorączkę należy leczyć, a postępowanie przeciwgorączkowe nie powinno opierać się wyłącznie na pomiarach temperatury. W sytuacji, gdy samopoczucie chorego z małą bądź umiarkowaną gorączką (

Udostępnij
PILNE
ZAMKNIJ
Oświadczenie

Dostęp do zawartości serwisu farmacja.pl jest możliwy
dla osób uprawnionych do wystawia recept
lub osób prowadzących obrót produktami leczniczymi.

Oświadczam, że jestem lekarzem, farmaceutą
lub osobą prowadzącą zaopatrzenie w produkty lecznicze.


Akceptuj