REKLAMA
Autor: Redakcja receptura pl Opublikowano: 9 kwietnia 2019

Zapomniane płynne postaci leków

Artykuł pochodzi z serwisu
W XXI wieku zdecydowana większość leków wytwarzana jest w warunkach przemysłowych. Mało kto zdaje sobie sprawę, że jeszcze nie tak dawno podstawowym miejscem wytwarzania produktów leczniczych były apteki. Ich wygląd i wyposażenie znacząco różniły się od obecnych. Na porządku dziennym była obecność w nich pieców, kotłów czy chociażby pras do wyciskania surowców roślinnych.Wraz z upływem czasu zmianie podlegał zakres i charakter wykonywanych w aptekach leków. Dziś mało kto kojarzy zapomniane już płynne postaci leków, jak chociażby miody lecznicze, wody aromatyczne czy też owiane tajemnicą eliksiry. Czym się charakteryzowały, jakie posiadały właściwości i w jaki sposób były one wykonywane?
REKLAMA

W XXI wieku zdecydowana większość leków wytwarzana jest w warunkach przemysłowych. Mało kto zdaje sobie sprawę, że jeszcze nie tak dawno podstawowym miejscem wytwarzania produktów leczniczych były apteki. Ich wygląd i wyposażenie znacząco różniły się od obecnych. Na porządku dziennym była obecność w nich pieców, kotłów czy chociażby pras do wyciskania surowców roślinnych.
Wraz z upływem czasu zmianie podlegał zakres i charakter wykonywanych w aptekach leków. Dziś mało kto kojarzy zapomniane już płynne postaci leków, jak chociażby miody lecznicze, wody aromatyczne czy też owiane tajemnicą eliksiry. Czym się charakteryzowały, jakie posiadały właściwości i w jaki sposób były one wykonywane?

WODY AROMATYCZNE (AQUAE AROMATICAE)

Ten rodzaj płynnej postaci leku jako pierwsi w lecznictwie zaczęli stosować Arabowie już w IX wieku. Z tamtych też czasów pochodzi najstarsza znana woda aromatyczna, tj. woda różana. Jak sama nazwa wskazuje otrzymywana była na drodze destylacji płatków róż.
„Najświeższa” definicja wody aromatycznej pochodzi z Farmakopei Polskiej IV i zakłada, iż mianem tym określa się bezbarwny, przezroczysty lub delikatnie opalizujący wodny roztwór olejku eterycznego lub przepisanych substancji wonnych o zapachu i smaku odpowiadającym substancjom rozpuszczanym. Ze względu na swoje właściwości wody aromatyczne powinny być przechowywane nie dłużej niż 3 miesiące, w szczelnie zamkniętych i w pełni wypełnionych naczyniach. Ważne jest także pozostawienie ich w miejscu zacienionym, w temperaturze pokojowej (zbyt niska temperatura może wywołać zjawisko wytrącenia się olejku w roztworze).
Do XV wieku jedyną znaną i stosowaną metodą otrzymywania wód aromatycznych była destylacja surowca o właściwościach aromatycznych z parą wodną. Aparat używany do tego celu składał się z kociołka, kolby destylacyjnej, chłodnicy i naczynia do zbierania gotowego produktu. Para wodna z kociołka z podgrzaną wodą dostawała się do kolby z surowcem, po czym uwalniała z niego olejki eteryczne. Tak wzbogacona skraplała się w chłodnicy i dostawała do naczynia końcowego, gdzie frakcja olejków zbierała się u góry, a docelowa woda aromatyczna – poniżej.
Wody aromatyczne uzyskiwane na drodze destylacji z parą wodną surowców roślinnych uważane były za trwalsze od tych, uzyskiwanych pozostałymi dwoma metodami. A były to:

  • Rozpuszczenie olejku eterycznego w wodzie.
    Do tego celu używa się przegotowanej wody oczyszczonej o temperaturze 40-50℃. Przegotowanie wody ma na celu usunięcie z niej nadmiaru tlenu, który działa utleniająco na olejki eteryczne. Dodatkowo poprzez przegotowanie pozbywamy się bakterii, które destabilizują roztwór wody aromatycznej.
    Rozpuszczanie przeprowadza się w stosunku 1 część olejku – 1000 części wody. Następnie całość wytrząsa się z przerwami przez okres 1 godziny i odstawia na jedną dobę. Po tym czasie roztwór przesącza się przez bibułę, a brakującą wodę uzupełnia się do odpowiedniej ilości.
  • Rozpuszczenie olejku eterycznego w wodzie po wcześniejszym roztarciu go w moździerzu z talkiem.
    Zabieg roztarcia olejku z talkiem ma na celu zwiększenie powierzchni rozpuszczania dla olejku. Proces ten przeprowadza się w stosunku 1:10 (1 część olejku-10 części talku), po czym następuje rozpuszczenie i wytrząsanie z wodą oczyszczoną w stosunku 1:1000. Całość jak w poprzedniej metodzie przesącza się przez bibułę.

Metoda rozcierania z talkiem jest właściwa dla najbardziej znanych obecnie wód aromatycznych, tj. wody koprowej (Foeniculi aqua) i wody miętowej (Menthae piperitae aqua). Monografia wody koprowej, zgodnie z Farmakopeą Polską III podaje taki oto jej skład:

REKLAMA

Oleum Foeniculi 0,1 cz.
Talcum 1,0 cz.
Aqua 100,0 cz.

REKLAMA

Stosowana jest jako corrigens, a także jako środek wiatropędny (zwłaszcza w preparatach u dzieci) i regulujący trawienie.
Do przygotowania wody miętowej potrzeba zaś:

Oleum Menthae piperitae 0,1 cz.
Talcum 1,0 cz.
Aqua 100,0 cz.

Głównym jej zastosowaniem jest dodatek do preparatów jako corrigens.

MIODY LECZNICZE (MELLITA)

Zdrowotne właściwości miodu znane są od dawna. Już w czasach Hipokratesa doceniano jego walory lecznicze. I choć miód w 70-80% składa się z cukrów, a w 10-20% z wody, to istotne znaczenie mają substancje zawarte w pozostałych kilku procentach jego objętości. Są to m.in. flawonoidy, fenole, aminokwasy, witaminy, kwasy organiczne czy enzymy.
Miód ma działanie przeciwutleniające, prebiotyczne (za sprawą oligosacharydów), przeciwdrobnoustrojowe, a także przeciwzapalne. Stanowił on podstawowy składnik miodów leczniczych, przeznaczonych do użytku wewnętrznego.
Obecnie trudno znaleźć w szerszym zakresie recepturę miodów leczniczych, które jako leki zostały już nieco zapomniane. Niemniej jednak w literaturze odnaleźć można liczne mieszanki, w skład których wchodzi miód. Jedną z nich jest mieszanka 2 łyżek miodu ze szklanką naparu uzyskanego z takich ziół jak: ziele dziurawca, kwiatostan lipy, liść melisy, szyszka chmielu i kwiat lawendy. Znajduje ona zastosowanie w leczeniu bezsenności, nadpobudliwości i nerwic.

ELIKSIRY (ELIXIRI)

Pomimo, iż słowo eliksir pochodzi od arabskiego el-eksir (tj. kamień filozoficzny) termin ten określa jedną z płynnych postaci leków, obecnie bardzo rzadko stosowaną. Współczesna definicja terminem eliksir nazywa wodno-alkoholowy słodki roztwór co najmniej jednej substancji czynnej. Najczęściej w skład eliksirów wchodziły: alkohol, wino, wyciągi roślinne oraz sacharoza.
Największy rozkwit receptury eliksirów przypada na wieki XV-XVIII, kiedy to poszukiwano tzw. eliksirów życia. Doszukiwano się w nich nadprzyrodzonych właściwości zdrowotnych, mających na celu przedłużenie życia w przebiegu ciężkich chorób.
Obecnie ilość preparatów o strukturze eliksiru jest znacząco ograniczona, a część z nich po prostu zapomniana. Farmakopealnym jest natomiast przepis na eliksir lukrecjowy – Elixir Glycyrrhizae, zwany także „Kroplami króla duńskiego”, o właściwościach wykrztuśnych. Jego receptura zakłada rozpuszczenie ekstraktu z lukrecji, wodorotlenku amonowego, olejku koprowego i olejku anyżowego w mieszaninie wody ze spirytusem. Preparat ma słodki smak i przyjemny zapach.

Przy okazji tematu zapomnianych płynnych postaci leków warto przybliżyć także temat wód mineralnych, a także częściowo syropów.

Wody mineralne (Aquae minerales) jeszcze w latach 80-tych i 90-tych ubiegłego wieku wymieniane były w „Wykazie leków i artykułów sanitarnych” na terytorium Polski. Ich zdrowotne właściwości znane są ludziom od dawna, a głównym miejscem ich pozyskiwania były i są naturalne źródła, jak chociażby Iwonicz, Krynica, Kudowa czy chociażby Szczawnica.
Wraz z rozwojem metod analitycznych człowiek dążył do odtworzenia w warunkach laboratoryjnych oryginalnych wód mineralnych. Ostatecznie jednak udowodniono, iż naturalna woda mineralna jest wodą czynną biologicznie, zaś sztuczna pozbawiona jest tej właściwości. Uzależnione jest to od wielu czynników, w tym od składu wody naturalnej, stopnia rozpuszczenia zawartych w niej soli, wzajemnego ich stosunku, pH, temperatury wody naturalnej i obecności rozpuszczonych w niej gazów.
Naturalne wody mineralne były niegdyś transportowane w ściśle określonych warunkach do aptek i tam przechowywane i wydawane pacjentom. W zaleceniach z tamtych czasów znaleźć można wytyczne, jakoby wody mineralne należało przechowywać w aptekach w piwnicy, w możliwie stałej (ale nie za niskiej) temperaturze i w pozycji leżącej.
Dziś kontakt z leczniczymi wodami mineralnymi mamy chociażby w przypadku stosowania sztucznej soli emskiej (Sal Ems artificiale), która to po rozpuszczeniu w wodzie daje roztwór zbliżony do wody naturalnej. Sztuczną sól emską uzyskuje się w wyniku wymieszania: Natrium hydrocarbonicum, Natrium bromatum, Natrium chloratum, Natrium hydrophosphoricum, Natrium sulfuricum siccum i Kalium sulfuricum. Znajduje ona zastosowanie jako środek wykrztuśny.

Syropy (Sirupi) to zgodnie z farmakopealną definicją stężone roztwory sacharozy w wodzie, roztworach wodnych, wyciągach roślinnych lub w sokach owocowych. Istotnym z punktu widzenia trwałości i smaku składnikiem syropów jest sacharoza, która w tej postaci leku występuje w stosunku 1,8 do 1, gdzie 1 to ilość rozpuszczalnika. Tak duża zawartość sacharozy gwarantuje stabilność roztworu i zabezpiecza go przed nadkażeniem bakteryjnym (sacharoza w wysokim stężeniu odciąga wodę z komórek bakterii, powodując ich śmierć).
Syropy w warunkach aptecznych przyrządzało się jedną z dwóch poniższych metod:
• Na zimno, poprzez perkolację sacharozy odpowiednim rozpuszczalnikiem
• Na gorąco – poprzez zagotowanie i rozpuszczenie sacharozy we właściwym rozpuszczalniku.
Syropy wykorzystywane były (i są nadal) jako składniki leków recepturowych, jako forma podania zawieszonych bądź rozpuszczonych w nich substancji czynnych dla dzieci lub jako corrigens. Ze znanych chyba wszystkim farmakopealnych przepisów syropów wymienić należy:
a. Sirupus Althae (syrop prawoślazowy), którego przyrządzenie polega na 3 godzinnej maceracji korzenia prawoślazu z mieszaniną wody (40 cz.) i etanolu (1 cz.). Otrzymany macerat służy następnie jako rozpuszczalnik sacharozy, przy czym na 36 części maceratu powinny przypadać 64 części sacharozy .
b. Sirupus simplex (syrop zwykły) – który stanowi najczęściej corrigens, bądź jest bazą dla otrzymywania innych syropów. Monografia mówi, aby rozpuścić 64 części sacharozy w 36 częściach wody, ogrzać i jednorazowo zagotować.
c. Sirupus Sulfoguaiacoli (syrop z sulfogwajakolem) – otrzymywany jest przez rozpuszczenie sulfogwajakolu (6 cz.) w syropie pomarańczowym (94 cz.).

Na podstawie przedstawionych powyżej informacji wyraźnie widać, jak bogata była niegdyś receptura płynnych postaci leków. Część z nich została zapewne bezpowrotnie wycofana ze znanej nam obecnie farmacji. Nie znaczy to jednak, iż nie warto o nich pamiętać. Wszak jeszcze nie tak dawno stanowiły istotną składową wielu terapii leczniczych.

Literatura:
1. Technika przyrządzania leków – podręcznik dla słuchaczy medycznych studiów zawodowych wydziałów techniki farmaceutycznej, Zenon Olszewski, PZWL, 1989
2. Preparaty galenowe – roztwory wodne i etanolowe, syropy., Regina Kasperek-Nowakiewicz, Aptekarz Polski, lipiec 2018
3. Praktyka galenowa dla studentów Wydziału Farmaceutycznego, Magdalena Piechota-Urbańska, Ewa Zawadzka, Katedra Farmacji Stosowanej Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, 2015
4. Zastosowanie miodu i roślin leczniczych w chorobach ośrodkowego układu nerwowego, Bogdan Kędzia, Elżbieta Hołderna-Kędzia, Postępy Fitoterapii 2018; 19(2): 128-133
5. Wybrane właściwości miodu szczególnie przydatne w kosmetologii, Gabriela Dubiago, Anna Nowak, Adam Klimowicz, Postępy Fitoterapii 2018; 19(1): 58-64
6. Właściwości prozdrowotne wybranych miodów, Milena Bąkowska, Katarzyna Janda, Pomeranian J Life Sci 2018; 64(3): 147-151
7. Eliksir życia. Właściwości farmakologiczne Elixir Vitae Matthioli, Aleksander Smakosz, Acta Uroboroi – w kręgu alchemii, 2017

Artykuł pochodzi z serwisu
REKLAMA
REKLAMA

Udostępnij tekst w mediach społecznościowych